अंतःकरणपरिवर्तनाची मशाल म्हणजे गाडगे बाबा....

निष्काम सेवेचे तत्त्वज्ञान आणि समाजपरिवर्तनाचा मार्ग

महाराष्ट्राच्या सामाजिक जडणघडणीत काही व्यक्तिमत्त्वे अशी आहेत, ज्यांचे कार्य केवळ त्यांच्या काळापुरते मर्यादित राहत नाही, तर ते समाजाच्या नैतिक अधिष्ठानालाच नवी दिशा देतात. संत गाडगे बाबा हे असेच एक विलक्षण व्यक्तिमत्त्व. त्यांच्या कार्याचे मूल्यमापन करताना केवळ "समाजसेवक" ही संज्ञा अपुरी ठरते; कारण त्यांच्या निष्काम सेवाभावात एक गहन तात्त्विक अधिष्ठान दडलेले आहे.

गाडगे बाबांच्या कार्याभोवती निर्माण झालेले सेवाभावी जाळे हे त्यांच्या प्रभावाचे जिवंत रूप आहे. दादासाहेब देशमुख, सुखदेव घोंगटे, सखाराम सावंत, य. तु. शिंदे, शेलार मामा, यशवंतराव गोंदवलेकर, ओंकार जोशी, मनोहर कुलकर्णी, गो. नी. दांडेकर, बबनराव कळसकर, विश्वनाथ वाघ, जिवबा पाटील, भाऊराव काळे, कैकाडी बाबा, व्ही. शांताराम, तनपुरे महाराज, मनमाडकर महाराज, तुकडोजी महाराज, गणपतराव गांगण, कृष्णाजी घाणेकर, नारायण मदनकर, दत्ताजी धनवटे, गुणवंतराव चराटे, प्रल्हादराव पाटील, राजारामबापू घोंगटे, जगन्नाथ ठाकूर, रंभाजी भोजने, मोहनराज पाटील, प्रबोधनकार केशव ठाकरे आणि भगवंतराव तिडके. ही केवळ नावे नाहीत, तर ही त्या सामाजिक ऊर्जेची साखळी आहे जी एका व्यक्तीच्या कृतीतून समाजात प्रसारित झाली.

या प्रभावाचे मूळ बाबांच्या जीवनातील विविध प्रसंगांत दिसते. एकदा गाडगे बाबांना एक श्रीमंत स्त्री व तीची मोलकरीन भेटले. त्या श्रीमंत स्त्रीच्या अंगावरील भरजरी साडी आणि तिच्या मोलकरणीच्या अंगावरील फाटके लुगडे पाहून बाबांनी केलेला साधा सल्ला आपणास खूप काही शिकवून जातो. तो केवळ नैतिक उपदेश नव्हता, तर तो सामाजिक रचनेवर केलेला तात्त्विक प्रहार होता. गाडगे बाबा त्या श्रीमंत स्त्रीला म्हणाले की तुम्ही तुमच्या मोलकरीन बाईला जुनं पण चांगलं लुगडं द्या आणि तिला तुम्ही खाता ते अन्न द्या. या एका वाक्यात सामाजिक समतेचे तत्त्व, मानवी प्रतिष्ठेची जाणीव आणि नैतिक जबाबदारीचा आग्रह सामावलेला आहे. येथे कार्ल मार्क्स यांची वर्गसंघर्षाची संकल्पना आठवते; परंतु गाडगे बाबा संघर्षाऐवजी अंतःकरणपरिवर्तनाचा मार्ग स्वीकारतात. हीच त्यांची वैशिष्ट्यपूर्ण पद्धत होय.

एकदा बाबांनी मुंबईत एक तरूण मुलगा फुलांची विक्री करताना पाहिला. या तरूण मुलास काही चांगले काम दिले तर तो मोठा होईल असे बाबांना वाटले. त्यांनी त्या मुलास आपल्या ओळखीच्या शांपूरजी शेठ यांचेकडे कामासाठी सोपविला. त्या मुलाचा प्रामाणिकपणा पाहून शांपूरजी शेठनी त्याला आपला भागीदार केला. हा मुलगा म्हणजे भागोजी बाळोजी कीर होय. याने पुढे लाखो रुपये खर्च करून आळंदीला गोरगरीबांच्या निवासासाठी धर्मशाळा बांधून दिली. बाबांच्या रत्नागिरी येथील पदभ्रमंतीत सामील होऊन कीरांनी अनेक लोकोपयोगी कामे केली. बाबांच्या पदस्पर्शाने पुनित झालेल्या माणसांनी आपल्या जीवनाचे सोने केले. बाबांच्या पदभ्रमंतीत सापडलेली अशी ही नररत्ने. किती नावे सांगावी तेवढी थोडीच आहेत.

एका सामान्य, उपेक्षित तरुणाला संधी देऊन त्याच्या जीवनाला नवी दिशा देणे ही केवळ दयाभावाची कृती नव्हे, तर मानवी संभाव्यतेवर असलेला विश्वास आहे. पुढे भागोजी बाळोजी कीर म्हणून ओळखल्या गेलेल्या या तरुणाने समाजासाठी धर्मशाळा उभारणे, ही त्या विश्वासाची सामाजिक परतफेड ठरते. मॅक्स वेबर यांच्या मते नैतिक मूल्यांवर आधारित कृती सामाजिक परिवर्तनाला चालना देतात; गाडगे बाबांचे कार्य हे याचे प्रत्यंतर आहे.

गाडगे बाबांच्या कार्याची दखल तत्कालीन सत्ताधारी व विचारवंतांनी घेतली, ही बाब त्यांच्या कार्याच्या सामाजिक वैधतेची साक्ष देते. बाळासाहेब खेर, गणपतराव तपासे, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर, ग. दि. माडगूळकर, न. चिं. केळकर, सर्जेराव जाधव, आचार्य अत्रे, गोकुळभाई दोशी यांसारख्या व्यक्तींचे त्यांच्या कार्याकडे आकर्षण हे केवळ व्यक्तीपूजेचे लक्षण नव्हते; तर तो सामाजिक नैतिकतेच्या नव्या मापदंडांचा स्वीकार होता.

समाजशास्त्रीय दृष्टिकोनातून पाहिले, तर गाडगे बाबांचे कार्य हे संरचनात्मक बदल आणि प्रतीकात्मक संवाद यांचा संगम आहे. एमिल दुर्खीम यांच्या सामाजिक ऐक्याच्या संकल्पनेप्रमाणे, समाज टिकवण्यासाठी नैतिक बंध आवश्यक असतात; बाबांनी हे बंध प्रत्यक्ष कृतीतून दृढ केले. तर हर्बर्ट ब्लूमर यांच्या प्रतीकात्मक संवाद सिद्धांतानुसार, व्यक्तीच्या कृती समाजात अर्थनिर्मिती करतात. गाडगे बाबांच्या प्रत्येक कृतीने समाजाला नवा अर्थ दिला.

आजच्या काळात, जेव्हा सामाजिक विषमता नव्या रूपांत पुढे येत आहे आणि सेवाभावापेक्षा स्वार्थाला प्राधान्य मिळत आहे, तेव्हा गाडगे बाबांचे तत्त्वज्ञान अधिकच अधोरेखित होते. त्यांची पद्धत ही क्रांतीची नव्हे, तर अंतःकरणपरिवर्तनाची होती; संघर्षाची नव्हे, तर सहानुभूतीची होती.

शेवटी, प्रश्न असा उरतो समाजपरिवर्तनासाठी आपण कोणता मार्ग स्वीकारणार? संघर्षाचा की संवेदनशीलतेचा? गाडगे बाबांचे जीवन या प्रश्नाचे उत्तर देते: “निष्काम सेवा हीच खरी सामाजिक क्रांती आहे.”

- राजू ठोकळ