गाडगे बाबांच्या शेवटच्या कीर्तनाविषयी अतिशय मौलिक अशी माहिती या पुस्तकात दिलेली आहे. गाडगे बाबांचे कीर्तन भाषांतरित करण्याचे काम एलेनॉर झेलियट आणि मॅक्सिन बर्न्टसेन यांनी केलेले आहे.
Religion and Public Memory: A Cultural History of Saint Namdev in India हे पुस्तक 2011 साली कोलंबिया युनिव्हर्सिटी प्रेसने न्यूयॉर्क येथून प्रकाशित केलेले आहे.
त्यातील काही महत्त्वाचा मजकूर भाषांतरित करून आपणासाठी संदर्भ म्हणून देत आहे....
विसाव्या शतकातील प्रसिद्ध कीर्तनकार गाडगे महाराज यांचे शेवटचे कीर्तन, आधुनिक काळातील कार्यप्रदर्शनात काम करताना, शतकानुशतके अस्तित्त्वात असलेले कॉर्पोरेट लेखकत्व आणि मानवी माध्यमांचे चित्रण सादर करते आणि हे भक्ती कीर्तन जनमानसातील चैतन्य देखील चांगले चित्रित करते. गाडगे महाराजांचे नाव डेबूजी होते, त्यांचा जन्म 1876 मध्ये झाला.
स्वातंत्र्यपूर्व महाराष्ट्रातील अमरावती जिल्ह्यातील ज्याला बॉम्बे प्रेसिडेन्सी म्हणून ओळखले जात होते, तिथे कपडे धुणाऱ्यांची गरीब जात किंवा परीट जात आहे. 1905 मध्ये बाबांनी नवीन नाव घेऊन व्यावसायिक कीर्तनकार झाले. कीर्तनकाराच्या प्रवासी जीवनासाठी त्याग आणि समर्पणाचे प्रतीक म्हणून, डेबूने त्याच्यासोबत मातीचे रिकामे भांडे (गाडगे) नेले होते, जे संन्यासाचे प्रतीक म्हणून वापरले होते. रिकामे भांडे आणि मानवाचा अपूर्ण स्वभाव हे गाडगे बाबांच्या हातात असलेल्या गाडग्याचे प्रतीक होते, हीच त्यांच्या नवीन दिलेल्या नावाची प्रेरणा बनली - मानवी माध्यमांच्या लवचिक स्वभावाचे हे एक प्रतीक होते. गाडगे बाबा त्यांच्या कीर्तनांसाठी प्रसिद्ध झाले, ज्यात राष्ट्रवादाचा समावेश होता, आणि शिक्षणाचा पुरस्कार होता. तसेच खादाडपणा, आळशीपणा आणि आधुनिक युरोपीय संस्कृतीच्या मोहाविरुद्धच्या त्याच्या स्पष्ट मतांसाठी तो प्रसिद्ध झाला.
1956 मध्ये त्यांच्या मृत्यूच्या काही महिन्यांपूर्वीच, गाडगे महाराज यांना बॉम्बेतील वांद्रे रेल्वे पोलीस स्टेशनच्या पोलिसांनी वेढले होते. बाबा शेजारीच राहत असल्याचे त्यांना कळले होते आणि ते त्यांच्या कार्यालयासमोर कीर्तन करण्याची विनंती करण्यासाठी आले होते. ते गंभीर आजारी असतानाही गाडगे बाबा यांनी त्यांची विनंती मान्य केली. स्वातंत्र्य मिळाल्यापासून, गाडगे बाबा यांच्या कीर्तनात नव्यानेच स्वतंत्र झालेल्या भारतीय राज्यासाठी योगदान म्हणून नैतिक, संतुलित जीवन जगले पाहिजे असे विचार मांडले. या विशिष्ट कीर्तनात, त्यांच्या आयुष्यातील शेवटच्या कीर्तनात गाडगे महाराजांनी तुकारामांच्या श्लोकांचे उद्बोधन केले, त्यांच्या स्वत: च्या टिप्पण्या आणि नैतिक नियमांचा अंतर्भाव केला; त्यांनी ज्ञानदेव आणि कबीर यांची गाणीही गायली आणि गांधींजींचा देखील उल्लेख केला. शिवाय, गाडगे महाराजांची शैली- अनेक वारकरी कीर्तनकारांसारखीच होती, ज्यात ते एका बाप्टिस्ट उपदेशकाची आठवण करून देणार्‍या कॉल- अँड- रिस्पॉन्स मोडमध्ये श्रोत्यांकडून प्रतिसाद मिळवण्यात यशस्वी झाले होते. श्रोत्यांच्या एका सदस्याने रेकॉर्ड केलेले, जी.एन. दांडेकर यांनी 1976 मध्ये लिप्यंतरण आणि पुनर्मुद्रित केलेले आणि एलेनॉर झेलियट आणि मॅक्सिन बर्न्टसेन यांनी 1988 मध्ये अनुवादित केलेल्या या विशिष्ट कीर्तनात गाडगे महाराज निराश झालेल दिसून येत नाहीत. त्यांनी तुकारामांच्या श्लोकांना स्वतःच्या स्पष्ट शब्दांत गुंफले आणि श्रोत्यांचा अनेकदा मिळणारा "होय!" किंवा नाही!" हा प्रतिसाद मिळवला.
कल्पना करा की हे कीर्तन पन्नास वर्षे जुने होण्यापेक्षा अडीचशे वर्षे जुने आहे. त्यातील मजकूर रेकॉर्ड केला गेला असेल (परंतु लिखित स्वरूपात, अर्थातच), आणि लेखकाचे नाव आणि लेखनाची तारीख कोलोफोनमध्ये नोंदवली गेली असेल. एका लेखकाच्या मजकुराचे आपण कसे विश्लेषण करू? आमच्याकडे तुकाराम आणि इतर व्यक्तिरेखा आहेत, ज्यांची नावे आणि श्लोक संपूर्ण प्रतिलेखात दिसतात. आमच्याकडे गाडगे महाराज आहेत, जे शब्दांना जिवंत करतात आणि पोलिसांच्या आग्रही कॅडरच्या सांगण्यावरून स्वतःच्या कथनाने त्यांना घेरतात. आमच्याकडे कीर्तनाचा रेकॉर्डर आहे, एक लिप्यंतर करणारा, एक संवादात्मक सार्वजनिक आणि शेवटी, एक मुद्रक, एक प्रकाशक, एक संपादक आणि इंग्रजीमध्ये अनुवादक आहे, जो गाडगे बाबांची कामगिरी पूर्णपणे नवीन प्रेक्षकांसमोर सादर करेल.
- राजू ठोकळ
Debuji -The Inspiration
.jpg)
0 comments :
Post a Comment